De tegenstrijdige werelden van Wagner

Dat deze zijn muziek en dramaturgische structuur wezenlijk hebben beïnvloed, hoef ik niet nog eens te belichten, daar zijn hele bibliotheken aan gewijd in de loop der tijden.

Wat mij in ieder geval het meest frappeert aan deze man, is een soort profetische gave in de keuze van zijn operaonderwerpen en de muzikale intensiteit waarmee deze worden aangekleed. Profetisch is wellicht niet het woord wat het beste past bij Lohengrin, wèl zit daarentegen de Ring vol met maatschappelijke analyses die in onze verwarrende tijden niets aan actualiteit hebben ingeboet.

Maar terug naar Lohengrin: wie dieper kijkt dan het ogenschijnlijk romantisch (sic) verhaal, zal een pleidooi vinden voor het reine in de mens en een bijna middeleeuws streven naar gerechtigheid. Wagner moest niets hebben van het christendom in de vorm van geïnstitutionaliseerde, lees corrupte, religieuze apparaten. Zijn levenslang geflirt met de Oosterse religies en filosofieën is in Lohengrin evenmin gerijpt, wij zullen tot Parsifal moeten wachten eer de componist hier volledig in duikt.

Toch laat Wagner ons in dit drama wederom kennis maken met twee tegenstrijdige werelden, die van de zg 'westerse waarden' en de andere van de verdrongen oerwereld van de Germaanse mythologie. Hoewel Wagner na de première opmerkte dat Lohengrin min of meer mislukt was als muzikaal drama, zitten er in deze opera veel kiemen die wij later zullen zien opengaan in o.m. de Ring. De waanzinnige oproep van Ortrud aan de Germaanse goden Freya en Wodan heeft een onheilspellende kracht en daarmee is zij voor mij het meest intrigerende personage in de opera, ja, zèlfs sympathiek. Ortrud waagt het om de gevestigde orde van god, koning en vaderland te verstoren, haar magische kracht is de verpersoonlijking van de oerkracht in de mens die zich niets aantrekt van de wetten van een verroeste en vrouwvijandelijke, oorlogszuchtige mannenmaatchappij.

Ik koester oprechte sympathie voor deze vrouw en ik ben ervan overtuigd dat Wagner in haar nogal veel van zichzelf heeft verstopt. Uiteraard zullen anderen veel meer voor Lohengrin voelen als personage, maar hij is mij veel te bleek en 'rein' en hij zit vast aan regels van bovenaf gedicteerd, gevangen in de mythische wereld van de graal.

Wellicht is het verhelderend om aan te geven waar de naam vandaan komt: in de middeleeuwse Graalvertellingen wordt hij hier en daar Lohengarin genoemd, een naam afkomstig uit het oud Frans, 'li loheren Garin' ofwel 'Garin de lotharinger'.

En wat kan je van Elsa zeggen? Ook maar een vrouw? Zij pendelt tussen twee werelden en uiteindelijk wordt het vrouw-zijn haar fataal; maar ja, wie niet nieuwsgierig is ontdekt ook niets! Verder is Telramund slechts een instrument van Ortrud; hij laat zich wel meeslepen in haar wraakzucht maar als personage komt hij niet ècht uit de verf.

Mijn eerste auditieve ervaringen met de muziek van Wagner waren de oude opnamen van Arturo Toscanini met het NBC-orkest, geen slechte inwijding voor een zevenjarige! In mijn geboortestad Mexico beleefde de opera in de jaren 50-60 een hoogtepunt, althans wat zangers betreft. Daar heb ik dan ook mijn eerste Lohengrin in 1964 meegemaakt en de muziek maakte toen een zeer diepe indruk. Van het decor kan ik mij niet veel meer herinneren, het zal wel stoffig zijn geweest met een opgezette zwaan, maar de zangers staan mij nog voor ogen/oren:Hans Hopf als Lohengrin, de Mexicaanse sopraan Irma González (aan wie Manuel Ponce zijn wereldberoemde lied Estrellita heeft opgedragen) was Elsa, een toen overrrompelende Nell Rankin als Ortrud en William Wilderman als König Heinrich. Dirigent was Richard Karp, een oude rot in het Wagner-vak die helaas geen wereldcarrière heeft kunnen maken. Daarna heb ik uiteraard tal van uitvoeringen meegemaakt, maar een daarvan was heel bijzonder en wel in de (VARA) Matinee olv Edo de Waart. Zoals men zou zeggen 'von Gral gesandt'!

Laten wij hopen dat de komende uitvoeringen ons tevens de goede rillingen zullen bezorgen.
 

REAGEER

Code: * typ deze hierboven over